Historia zapisana w nazwie

Nazwy miast są często starsze niż ich mury, ulice i najważniejsze zabytki. Zmieniają się razem z językiem mieszkańców, sposobem zapisywania dokumentów oraz administracją sprawującą władzę nad danym terenem.

Tak było również ze Strzegomiem. W średniowiecznych źródłach nazwa miasta występowała w wielu różnych formach. Nie oznacza to jednak, że miasto wielokrotnie zmieniało nazwę. Dawni urzędnicy, duchowni i kronikarze zapisywali usłyszaną nazwę zgodnie z regułami łaciny, języka niemieckiego albo lokalnej wymowy.

Jednym ze źródeł, które porządkuje te zapisy, jest wydana w 1889 roku „Kronika miasta Strzegomia od najdawniejszych czasów do roku 1889” autorstwa Juliusa Filli. Strzegomski kantor przygotował ją na podstawie dostępnych wówczas dokumentów miejskich, kościelnych i archiwalnych.

Od Ztrigoni do Striegaw

Filla przytacza kilkanaście dawnych wariantów nazwy miasta. Najstarszym wymienionym przez niego zapisem jest Ztrigoni z dokumentu papieża Hadriana IV z 1155 roku.

W kolejnych stuleciach pojawiały się między innymi formy:

  • Ztregom w latach 1202–1203,
  • Ztregon w 1239 roku,
  • Stregom w 1242 roku,
  • Strego w 1266 roku,
  • Stregon w 1268 roku,
  • Strigun w 1272 roku,
  • Strigon w 1317 roku,
  • Strigovia w 1324 roku,
  • Strigonia w 1327 roku,
  • Stregonie w 1347 roku,
  • Strygon w 1369 roku,
  • Striegen w 1427 roku,
  • Strege w 1496 roku,
  • Striga w 1532 roku,
  • Strigav w 1584 roku,
  • Striegaw w 1591 roku.

Już samo zestawienie pokazuje, że rdzeń nazwy pozostawał przez wieki podobny. Zmieniała się przede wszystkim pisownia oraz jej dostosowanie do języka, w którym sporządzano dokument.

Czy nazwa oznacza „trzy góry”?

Jedna z najbardziej obrazowych opowieści wyprowadza nazwę miasta od określenia „trzy góry”. Wyjaśnienie wydaje się atrakcyjne, ponieważ wzgórza rzeczywiście są ważnym elementem krajobrazu Strzegomia.

Problem polega na tym, że podobieństwo brzmienia współczesnych słów nie musi oznaczać ich wspólnego pochodzenia. Nazwa miasta była zapisywana w dokumentach już w XII i XIII wieku jako Ztrigoni, Ztregom, Ztregon czy Stregom. Nie występowała natomiast w postaci odpowiadającej bezpośrednio połączeniu słów „trzy” i „góry”.

Julius Filla jednoznacznie odrzucał taką interpretację. Powołując się na dziewiętnastowieczne badania językowe, uznawał wywodzenie nazwy od określenia „trzy góry” za nieprawidłowe.

Tego rodzaju wyjaśnienia językoznawcy nazywają etymologią ludową. Powstaje ona wtedy, gdy mieszkańcy próbują wytłumaczyć starą i niezrozumiałą nazwę za pomocą znanych im współczesnych słów. Taka opowieść może być ciekawym elementem lokalnej tradycji, ale nie musi odpowiadać rzeczywistemu pochodzeniu nazwy.

Osada należąca do Strzegoma

Współczesne opracowania onomastyczne, czyli zajmujące się badaniem nazw własnych, uznają Strzegom za nazwę dzierżawczą pochodzącą od dawnej nazwy osobowej Strzegom. Taką interpretację podawali między innymi językoznawcy Kazimierz Rymut i Stanisław Rospond.

Nazwa dzierżawcza informowała pierwotnie, że dane miejsce należało do określonej osoby albo było z nią związane. W takim rozumieniu Strzegom byłby więc początkowo osadą Strzegoma, podobnie jak wiele innych polskich miejscowości otrzymało nazwy od imion lub przezwisk ich założycieli i właścicieli.

Dziewiętnastowieczna kronika przedstawia nieco inną rekonstrukcję imienia. Jej autor wskazuje formę Stragon lub Stregon i łączy ją ze znaczeniem strażnika, osoby czuwającej albo strzegącej określonego miejsca. Była to jednak interpretacja językowa przyjmowana przez badaczy w czasach Filli.

Oba wyjaśnienia mają wspólny najważniejszy element. Nazwa miasta nie miała powstać jako bezpośredni opis trzech wzgórz, ale od dawnego słowiańskiego imienia osobowego.

Czy nazwa miała związek ze strzeżeniem grodu?

Podobieństwo pomiędzy nazwą Strzegom a czasownikiem „strzec” sprawia, że pojawia się również opowieść o grodzie strzegącym ważnego przejścia lub okolicy.

Takie wyjaśnienie dobrze pasuje do historycznej roli osady. Strzegom rozwijał się w pobliżu wzgórz, a w średniowieczu funkcjonował tu gród kasztelański. Nie jest to jednak wystarczający dowód, aby uznać, że nazwę utworzono bezpośrednio od czasownika „strzec”.

Bardziej prawdopodobne jest pośrednie powiązanie. Dawne imię Strzegom mogło należeć do tej samej rodziny słów co „strzec”, „straż” czy „czuwanie”, a dopiero od imienia właściciela albo założyciela powstała nazwa osady.

Nie znamy osoby, która nosiła to imię, ani dokładnego momentu, w którym zaczęto nazywać tak miejscowość. Najstarsze dokumenty pokazują jednak, że nazwa była używana na długo przed lokacją miasta na prawie niemieckim.

Jedna nazwa, wiele języków

W kolejnych stuleciach słowiańska nazwa była stopniowo przystosowywana do języka niemieckiego. Stąd pojawiały się formy Strigav, Striegaw, a następnie utrwalona nazwa Striegau.

Łacińskie dokumenty posługiwały się natomiast formami takimi jak Strigovia czy Strigonia. Nie były to osobne nazwy miasta, ale kancelaryjne warianty tego samego określenia.

Po 1945 roku przywrócono polską formę Strzegom, nawiązującą do pierwotnego, słowiańskiego pochodzenia nazwy.

Legenda pozostaje częścią lokalnej historii

Opowieść o „trzech górach” prawdopodobnie nie wyjaśnia rzeczywistego pochodzenia nazwy miasta. Nie oznacza to jednak, że należy całkowicie ją odrzucić. Jest częścią lokalnych legend i pokazuje, jak kolejne pokolenia mieszkańców próbowały zrozumieć nazwę miejsca, w którym żyły.

Badania językowe prowadzą nas jednak do innego wniosku. Strzegom najprawdopodobniej nie oznaczał trzech gór. Był nazwą osady związanej z człowiekiem noszącym dawne słowiańskie imię Strzegom.

Choć o tej osobie nie wiemy dziś praktycznie nic, jej imię przetrwało przez setki lat. Zmieniało zapis, brzmienie i język dokumentów, ale ostatecznie pozostało nazwą naszego miasta.

Źródła: Julius Filla, Chronik der Stadt Striegau von den ältesten Zeiten bis zum Jahre 1889, Striegau 1889; Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski; Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL.