W zestawieniu dawnych i współczesnych nazw ulic zawartym w Atlasie Historycznym Miast Polskich - Strzegom przy obecnej ulicy Świdnickiej widnieje Schweidnitzer Strasse. Niemiecka nazwa Świdnicy to Schweidnitz, a więc Schweidnitzer Strasse oznacza po prostu ulicę Świdnicką.

W przeciwieństwie do wielu innych strzegomskich ulic nie mamy tu więc całkowitej zmiany znaczenia nazwy. Dawna Jauerstrasse stała się po wojnie Kościuszki, Wilhelmstrasse - Paderewskiego, natomiast w przypadku Świdnickiej zachowany został jej historyczny, kierunkowy charakter.

I właśnie kierunek jest tutaj kluczowy.

Ulica może być starsza od lokacyjnego Strzegomia

Świdnicka wyróżnia się już na planie średniowiecznego centrum miasta. Cztery ulice wychodzą z narożników Rynku, natomiast dzisiejsza Świdnicka rozpoczyna się w środku jego południowej pierzei.

Badacze zwracają uwagę również na charakterystyczne wygięcie ulicy. Nie pasuje ono idealnie do regularnej, prostokątnej siatki lokacyjnego Strzegomia. Według Atlasu Historycznego może być pozostałością wcześniejszego szlaku komunikacyjnego prowadzącego ze Strzegomia w kierunku południowym.

W innym miejscu tego samego opracowania autorzy idą jeszcze dalej, określając Świdnicką jako główną oś komunikacyjno-handlową miasta, biegnącą z południowego wschodu na północny zachód. Ulica miała powstać na trasie szlaku komunikacyjnego funkcjonującego jeszcze przed lokacją miasta.

Oznacza to, że dzisiejszy mieszkaniec idący Świdnicką w kierunku Rynku może poruszać się po osi komunikacyjnej starszej niż regularny układ średniowiecznego Strzegomia.

Tędy prowadziła Brama Świdnicka

Kiedy Strzegom otoczony był murami, ulica prowadziła do Bramy Świdnickiej - Schweidnitzer Thor. Brama jest oznaczona między innymi na panoramie miasta przedstawiającej stan sprzed 1823 roku.

Po jej przekroczeniu podróżny znajdował się już na Świdnickim Przedmieściu. Skala tego obszaru była znaczna. Z planu sporządzonego w 1811 roku wynika, że jednym z czterech przyłączonych wówczas do miasta okręgów przedmiejskich był okręg Świdnicki liczący 77 domów.

Jeszcze w 1829 roku w dokumentach występowało Świdnickie Przedmieście, a sama Świdnicka była na tyle ważna, że jej obie strony znalazły się w dwóch różnych okręgach policyjnych miasta.

Brama nie przetrwała XIX-wiecznych przemian Strzegomia. W 1823 roku podjęto decyzję o rozbieraniu niepotrzebnych już wież miejskich. Wieżę Bramy Świdnickiej usunięto na przełomie 1825 i 1826 roku.

Atlas Historyczny podaje przy tym bardzo konkretną przyczynę - nastąpiło to wskutek nacisków fabrykanta Bartscha. Jego rodzina od 1783 roku posiadała przed bramą garbarnię, zlokalizowaną przy dawnej Nowej Świdnickiej nr 40.

To właśnie rodzina Bartschów miała później ogromny udział w przemysłowym rozwoju Strzegomia.

Karczmy przed bramą i życie przy ruchliwej drodze

Drogi wylotowe z dawnych miast były naturalnym miejscem działalności zajazdów i gospód. Nie inaczej było przy Świdnickiej.

Według kronikarza C.F.W. Richtera w 1829 roku przed Bramą Świdnicką znajdowało się kilka takich miejsc. Wymieniane są Das Goldene Lamm - Złote Jagnię, Steinkretscham - Karczma Kamienna, Goldene Sonne - Złote Słońce oraz Drei Linden - Trzy Lipy, znane również jako Letzte Heller.

Historia jednej z nich została dokładniej odtworzona przez Marka Żubryda na podstawie dawnej prasy strzegomskiej. Najstarsze odnalezione ogłoszenie związane ze Steinkretscham pochodzi z września 1867 roku. W 1868 roku nowy właściciel August Kurzer informował mieszkańców o remoncie lokalu i zapraszał na jego ponowne otwarcie.

Karczma znajdowała się blisko dawnej Bramy Świdnickiej. Właśnie tam witano żołnierzy z powiatu strzegomskiego powracających z wojny francusko-pruskiej 1870-1871, a następnie wraz z mieszkańcami przechodzono w uroczystym pochodzie w stronę Rynku.

Świdnicka była więc nie tylko drogą. Była jednym z miejsc, przez które do miasta wjeżdżali podróżni, towary i przybysze, a przy których koncentrowało się życie przedmieścia.

Więzień polityczny zatrzymał się przy Świdnickiej

Z ulicą związana jest także historia Fritza Reutera, późniejszego znanego niemieckiego pisarza tworzącego w języku dolnoniemieckim.

W połowie lutego 1837 roku Reuter, wówczas więzień polityczny, był przewożony pod strażą ze Srebrnej Góry do Głogowa. Trasa prowadziła przez Strzegom. Marek Żubryd ustalił, że podczas tego przejazdu zatrzymał się w domu rodziny Bartschów przy ówczesnej Świdnickiej nr 40.

Po latach Reuter wspominał w liście gościnność strzegomskiej rodziny, która poczęstowała go śniadaniem. Dokładne położenie domu nie jest dziś łatwe do ustalenia z powodu zmian numeracji posesji. Wiadomo jednak, że zabudowania Bartschów znajdowały się pomiędzy dawną Bramą Świdnicką a Strzegomką.

Według opisu kompleksu z 1859 roku znajdowały się tam między innymi dom mieszkalny, właściwy budynek fabryki, folusz, farbiarnia, warsztat i powozownia.

Stare mury ukryte za nowszymi fasadami

Dzisiejszy wygląd Świdnickiej jest w dużej części efektem przebudów prowadzonych w XIX i na początku XX wieku.

Atlas Historyczny wskazuje, że na przełomie XIX i XX wieku przy Schweidnitzer Strasse powstało wiele budynków secesyjnych. Część wznoszono jednak na zrębach znacznie starszej zabudowy.

Dobrym przykładem jest kamienica przy Świdnickiej 12. W jej przyziemiu zachował się fragment sklepienia krzyżowego, natomiast parter przebudowano według zachowanego projektu z 1877 roku.

Na ulicy pojawiały się również reprezentacyjne realizacje neobarokowe. Atlas wskazuje kamienice pod numerami 19, 29 i 33, przy czym budynek nr 19 datowany jest na 1910 rok.

Historyczny charakter tej części miasta nie ogranicza się przy tym do pojedynczych kamienic. W dokumentacji planistycznej Gminy Strzegom wśród obiektów zabytkowych przy Świdnickiej wymieniane są między innymi domy i kamienice pod numerami 10, 12, 14, 16, 18, 19, 20, 29, 31, 33, 36, 37, 38, 41 i 43, a także cmentarz, jego mur, mauzoleum Bartscha oraz wiadukt kolejowy.

Cmentarz św. Mikołaja przy starej drodze

Historia południowego odcinka ulicy jest jeszcze starsza.

Pierwszy strzegomski szpital wraz z kaplicą św. Mikołaja został odnotowany w źródłach już w 1327 roku. W 1390 roku występuje jako szpital dla trędowatych. Obiekt znajdował się poza murami miejskimi przy drodze świdnickiej.

Przy tej samej drodze znajdował się przyszpitalny cmentarz św. Mikołaja. Do dziś zachowały się na nim nagrobki z XVIII i XIX wieku oraz monumentalne mauzoleum rodziny Bartscha wykonane z granitowych bloków.

Współczesna dokumentacja gminy nadal wskazuje cmentarz przy ul. Świdnickiej oraz mauzoleum jako elementy lokalnego dziedzictwa. W 2023 roku samorząd finansował między innymi prace porządkowe w krypcie rodziny Bartsch oraz przygotowanie dokumentacji projektowo-konserwatorskiej dotyczącej remontu mauzoleum.

Świdnicka w przewodniku z 1934 roku

Dzięki zachowanemu przewodnikowi po Striegau z 1934 roku możemy nawet zobaczyć ulicę oczami człowieka spacerującego nią przed niemal stu laty.

Autor proponował wyjście z Rynku właśnie Schweidnitzer Straße. Dalej trasa prowadziła obok cmentarza św. Mikołaja i przez nowo wybudowany wówczas żelbetowy most z granitową okładziną nad Strzegomką.

Stary kamienny most został wcześniej rozebrany, ponieważ przestał odpowiadać rosnącemu ruchowi. Przy okazji budowy nowej przeprawy uporządkowano również koryto rzeki.

Samą Schweidnitzer Straße autor przewodnika z 1934 roku opisywał jako ulicę o zakrętach, załamaniach i wysuniętych szczytach domów, które nadawały jej staromiejski charakter.

Ten opis dobrze współgra z ustaleniami współczesnych historyków. Nieregularność Świdnickiej nie jest bowiem przypadkowym elementem miejskiej zabudowy. Może być jednym z najstarszych śladów rozwoju przestrzennego Strzegomia.

Nazwa przetrwała zmianę języka

W przypadku Świdnickiej historia nazwy jest wyjątkowo czytelna. Schweidnitzer Strasse nie upamiętniała konkretnej osoby ani wydarzenia. Informowała, dokąd prowadzi droga.

Po polsku znaczenie jest dokładnie takie samo - Świdnicka.

Dzisiejsza nazwa wciąż więc opisuje funkcję, którą ta część miejskiego układu pełniła przez stulecia. A pod współczesnym asfaltem i późniejszą zabudową zachował się przebieg szlaku, który według badaczy istniał jeszcze przed ukształtowaniem lokacyjnego Strzegomia.