Kościuszki dawniej była Jaworską. Historia jednej strzegomskiej ulicy

W przygotowanym przez historyków Atlasie Historycznym Miast Polskich - Strzegom dzisiejszej ulicy Tadeusza Kościuszki przyporządkowana jest dawna nazwa Jauer Strasse. W źródłach pojawia się również forma Jauer Gasse. Niemieckie Jauer to Jawor, dlatego nazwę można tłumaczyć jako ulicę Jaworską.

Związek tej części Strzegomia z Jaworem jest jednak znacznie starszy niż XIX-wieczne tabliczki z nazwą ulicy. Na panoramie miasta przedstawiającej stan sprzed 1823 roku zaznaczono Jauer Thor - Bramę Jaworską. Z kolei w XIX wieku północne przedmieście rozwijające się pomiędzy dzisiejszymi ulicami Kościuszki i Paderewskiego określano jako Przedmieście Jaworskie.

Od klasztoru do jednej z ważniejszych ulic miasta

Historia zabudowy w tym miejscu zaczyna się znacznie wcześniej. Według ryciny Friedricha Bernharda Wernera z połowy XVIII wieku główne wejście do trójskrzydłowego klasztoru karmelitów znajdowało się właśnie od strony dzisiejszej ulicy Kościuszki. Za zabudowaniami klasztornymi rozciągały się obiekty gospodarcze i ogrody.

W XIX wieku Strzegom zaczął wychodzić poza dawny obwód murów miejskich. Po rozbiórce fortyfikacji powstawały promenady i nowe kwartały zabudowy, a północne przedmieście należało do obszarów rozwijających się szczególnie intensywnie. Ulice Kościuszki i Paderewskiego stały się dwiema ważnymi osiami tej części miasta.

Ślady tego rozwoju są widoczne do dzisiaj. Zachowały się projekty neorenesansowego budynku przy obecnej Kościuszki 12 z 1867 roku oraz klasycyzującej willi pod numerem 16, projektowanej w 1874 roku. Na początku XX wieku przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Bankowej i Kościuszki powstał natomiast budynek banku zaprojektowany przez Juliusa Habichta i wzniesiony w 1906 roku.

Jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów ulicy jest dzisiejsze Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego przy Kościuszki 31. Atlas datuje monumentalny gmach na 1914 rok i zalicza go do późnej fazy neoklasycyzmu. Szkoła funkcjonuje pod tym adresem również obecnie.

Przy dawnej Jauer Gasse działał także przemysł. Na początku XX wieku znajdowała się tutaj fabryka papierosów Scharnke & Comp. Atlas wymienia ją wśród obiektów północnego przedmieścia, które przestało być wyłącznie obrzeżem miasta i zaczęło funkcjonować jako samodzielnie rozwijająca się dzielnica.

Ale dawna Jaworska nie była wyłącznie ulicą zakładów, urzędów i mieszkań.

Badania Marka Żubryda oparte na dawnej prasie ujawniają bardzo barwną stronę życia Jauerstraße. Pod numerem 19 działała gospoda „Goldenes Schwerdt” - „Pod Złotym Mieczem”. Najstarsze odnalezione ogłoszenie związane z tym miejscem pochodzi z lutego 1875 roku. Kilka lat później w ogrodzie gospody prezentowano mieszkańcom ruchomą dioramę, a następnie pokaz nowoczesnego jak na tamte czasy aparatu do nurkowania.

Jeszcze większym centrum rozrywki była gospoda „Feldschlößchen” - „Polny Zameczek”, istniejąca już przed 1868 rokiem. Miała salę taneczną, scenę teatralną, kręgielnię i strzelnicę. Występowały tam lokalne stowarzyszenia, zawodowi aktorzy, a w 1881 roku nawet reklamowany jako atrakcja „Wielki Afrykański Teatr Małp”.

Od Placu Świątecznego do Góry Krzyżowej

Szczególnie ciekawie wyglądał północny kraniec ulicy. Przy zbiegu dzisiejszych ulic Kościuszki i Legnickiej znajdował się Festplatz, czyli Plac Świąteczny. Od niego w kierunku Góry Krzyżowej prowadziła aleja lipowa, której kontynuacją jest dzisiejsza Promenada.

Na Górze Krzyżowej w 1850 roku ustawiono żelazny krzyż w miejscu wcześniejszego drewnianego, zniszczonego przez pożar w 1819 roku. Atlas Historyczny podaje następnie, że około ćwierć wieku później wybudowano prowadzące na szczyt schody ze 102 granitowych stopni.

Kwerenda Marka Żubryda pozwala tę informację uściślić. Granit potrzebny do wykonania 102 stopni podarował właściciel kamieniołomów. Na jednym z górnych stopni znajdowała się tabliczka z datą 1875, wskazującą Towarzystwo Upiększania jako fundatora. Uroczyste poświęcenie nowych schodów odbyło się podczas święta gór 5 lipca 1876 roku.

Także historia gastronomii pod Górą Krzyżową jest starsza, niż sugerowałoby proste stwierdzenie o restauracji założonej w 1858 roku. Marek Żubryd odnalazł ogłoszenie z kwietnia 1849 roku, w którym dzierżawca kawiarni znajdującej się między Górą Krzyżową i Górą św. Jerzego zapowiadał jej otwarcie 1 czerwca 1849 roku. Z czasem obiekt był rozbudowywany i przekształcił się w znaną mieszkańcom restaurację pod Górą Krzyżową. Atlas Historyczny datuje właściwą restaurację na 1858 rok i podaje jej kolejną przebudowę w 1914 roku.

W sąsiedztwie Kościuszki znajdował się również pomnik cesarza Fryderyka III, ustawiony w 1908 roku obok skrzyżowania z dzisiejszą ulicą Kamienną. Brązowe elementy monumentu zostały w 1917 roku przekazane na cele wojenne.

Po II wojnie światowej w tym rejonie pojawiła się już zupełnie inna symbolika. Atlas odnotowuje, że przy obecnej Kościuszki stanął pomnik odnoszący się do bitwy pod Lenino. Monument został częściowo zdemontowany w 2018 roku, a obecnie w tym miejscu znajduje się Pomnik Harcerskiej Lilijki.

Kiedy Jauerstraße stała się Kościuszki?

Atlas Historyczny Miast Polskich jednoznacznie łączy Jauer Strasse z dzisiejszą ulicą Tadeusza Kościuszki, jednak nie podaje daty powojennego przemianowania.

Dziś trudno, idąc Kościuszki w stronę Legnickiej, wyobrazić sobie Jauerstraße sprzed ponad stu lat. Tymczasem była to ulica gospód, fabryk, reprezentacyjnych willi i budynków publicznych, prowadząca ku intensywnie rozwijającemu się Przedmieściu Jaworskiemu. Na jej końcu rozpoczynała się droga ku terenom rekreacyjnym Góry Krzyżowej.

Dawna nazwa Jauerstraße pozostała więc czymś więcej niż nazwą widoczną na starych mapach. Jest śladem dawnego układu Strzegomia i przypomnieniem, że współczesne ulice miasta często zachowują w swoim przebiegu historię znacznie starszą od nazw, które widzimy dzisiaj na tabliczkach.